ID-DWELL FI ZMIEN Il-HAKMA INGLIZA (part 3)

L-istorici jsostnu li l-kawza principali ta’ kull inkwiet li finalment kienet twassal ghad-dwell tiffokka l-aktar fuq it-tkasbir ta’ l-unur individwali jew gieh il-familja. Matul din il-kitba, ghidt kemm-il darba li l-unur minn dejjem kien jitqies bhala l-bazi li fuqu titkejjel ir-reputazzjoni ta’ kull individwu, u kemm is-sinjur kif ukoll il-fqir kienu jitqatlu biex izommuh intatt u mhux mittiefes minn xi ghajb li jista’ jitfa’ dell ikrah fuqhom jew il-familja taghhom. Ovvjament l-unur jigbor fih il-kwalitajiet sbieh li jaghmlu lill-bniedem komplut bhalma huma l-gieh, l-onesta’, il-karattru tajjeb u finalment il-qaghda socjali tieghu fil-komunita’ ta’ madwaru.

Written by Joseph Serracino

 
 

 

Hafna mill-uzanzi taghna l-Maltin kif ukoll dawk barranin huma maghgunin intimament mal-familja. Hafna minn dawn l-uzanzi jaghtuna stampa reali kemm l-antenati taghna, irrispettivament il-qaghda socjali taghhom, kienu jghozzu l-gieh tal-familja u kemm kienu jehduha bi kbira meta xi hadd jipprova jtebbaghlhom jew ikasbrilhom l-unur taghhom.

Kaz li kien jinvolvi fih qtil bid-dwell minhabba gieh ta’ familja gara fil-Karnival tas-sena 1842. Hames fizzjali Inglizi bdew jissuttaw bil-perlini lill-membri tal-familja ta’ Ingliz li kien ilu jghix Malta madwar ghoxrin sena. Xi hbieb tal-familja marru jghidu lill-missierhom, u dan bis-sabar kollu hadhom id-dar. <ara izda li fit-triq huma regghu ltaqghu mal-fizzjali u dawn komplew bil-fastidju taghhom, sahansitra fizzjal minnhom azzarda jdahhal idu bil-perlini f’hobb wahda mill-bniet, u hawnhekk Levick (missierhom) b’rabja kbira fuqu mbuttah. Ir-reazzjoni rrabjata ta’ Levick tant hasdet lill-fizzjal Septimus Adams li refa’ l-bastun u tah daqqa bih fuq rasu u tajjarlu l-kappell.

Wara li wassal lit-tfal id-dar, Levick mar ifittex lill-habib tieghu Toni Mattei li kien tenent tar-Rigment tal-Maltin u gharrfu bil-grajja kollha. Hawnhekk huwa talbu biex imur isib lill-fizzjal li nsolenta lil bintu u jitolbu sodisfazzjon. Sadanitant il-fizzjal Adams mar ikellem lill-kaptan Jeffries tar-Rigment Connought Rangers, u dik il-lejla stess, Jeffries kiteb biljett lil Levick u talbu biex jiltaqa’ mieghu l-ghada filghodu ghax xtaq ikellmu. Ghal xi raguni Levick ma xtaqx li jmur u rega’ talab lil Toni Mattei biex imur hu minfloku, bil-kundizzjoni li Adams jitlob mahfra ta’ kull ma ghamel. Din il-kwistjoni wasslet biex finalment isir id-dwell bejn Adams u Levick dak in-nhar stess wara nofs in-nhar fl-qrib il-Forti Rikazli.

L-armi kienu pistoli. L-protagonisti hadu posthom u mas-sinjal tal-kaptan Jeffries ippuntaw il-pistoli lejn xulxin u sparaw tir. <ara izda li wahda mill-pistoli hadet in-nar u l-ohra ( ta’ Adams) ma haditx. Toni Mattei xtaq li l-bicca tieqaf hawn, izda Jeffries ried li d-dwell jissokkta b’Adams jispicca milqut serjament fi drieghu. L-ghada huwa miet ghaliex il-balla minn drieghu baqghet diehla ‘l gewwa u nifditlu l-fwied. Aktar tard Levick u Mattei gew arrestati u ghaddew guri, bl-Ingliz jigi mixli bil-qtil ta’ Adams u l-iehor mixli bhala komplici fil-qtil. Fil-guri li sar fil-15 ta’ Marzu 1842, l-gurati gharblu sewwa x-xhieda u ma sabuhomx hajta.

1

Ironikament l-isem tal-vapur Amerikan La Salle li kien ha sehem fil-gwerra ta’ l-Iraq ifakkarni zewg kazi ta’ dwell li sehhu f’Malta fil-bidu tas-seklu dsatax fejn fihom it-tnejn kienu nvoluti bahrin Amerikani. Jidher car li fil-konflitt li kellhom l-Amerikani mal-Libjani madwar mitejn sena ilu, il-Port il-Kbir kien qed intuza’ bhala bazi ghall-bastimenti Amerikani. Kien proprju fi zmien dan il-konflitt ( 17 ta’ Mejju 1803 ) li t-tenenti Vandyke u Osborne nizlu l-art biex jissettiljaw il-kwistjoni li kellhom bejniethom bi dwell. Intuzaw pistoli f’dan id-dwell. Wara erba’ ‘rounds’ it-tenent Vandyke gie ferut f’koxxtu u miet tliet gimghat wara. Fl-istess zmien sar dwell iehor bejn Ingliz li kien jghix Malta u Amerikan, bl-Ingliz jitlef hajtu f’dan id-dwell.

U bid-dwell bejn Ingliz u Amerikan naghlaq din is-sensiela qasira dwar din id-drawwa li hasdet bosta vittmi u halliet biss niket warajha. Kienet drawwa li hafna kavallieri tul 268 sena tal-hakma ta’ l-Ordni fuq pajjizna, kif ukoll wara, membri tal-militar fiz-zmien il-hakma Ingliza nqdew bil-maskra ta’ l-irgulija u bl-abbilta’ fl-uzu ta’ l-armi biex jaqtghu l-ghatx tal-vendetta taghhom.

B’danakollu, ghalkemm xi whud mill-kavallieri kellhom in-nuqqasijiet taghhom, irridu nammettu, li l-istorja glorjuza ta’ l-Ordni mhux biss zejnet l-istorja ta’ gziritna izda halliet patrimonju kbir warajha. Waqt li l-bosta drawwiet sbieh li gabu maghhom il-kavallieri maz-zmien integraw mat-tradizzjonijiet taghna u ghadna sal-lum ingawduhom, sfortunatment issib ohrajn, fosthom din id-drawwa tad-dwell, li forsi f’ghajnejna hafna drabi tasal biex iccajpar l-immagini tal-kavallieri, u forsi tasal ukoll biex tnessina l-fatt li bosta membri ta’ l-Ordni qdew dmirhom b’reqqa kbira u rrispettaw il-voti taghhom tul hajjithom kollha.

Finalment tajjeb li wiehed ifakkar ukoll, li fil-bidu tas-seklu ghoxrin f’bosta pajjizi Ewropew id-dwell gie abolit u meqjus bhala offiza kriminali. Jista’ jaghti l-kaz li t-taqlib socjali li beda jsir f’bosta’ pajjizi, il-ligijiet horox u l-penali tal-mewt f’kazi tad-dwell, id-dizapprovazzjoni generali ta’ hafna u hafna socjetajiet madwar id-dinja kollha kif ukoll il-waqgha mis-setgha tal-monarkija u l-aristokrazija f’diversi pajjizi kienu il-fatturi li ghenu hafna biex taw id-daqqa tal-mewt lil din id-drawwa mishuta.

Riferenzi:
Guze Gatt: Id-Dwell f’Malta fi Zmien l-Ordni (l-ewwel parti), Il-Malti 1925; Id-Dwell f’Malta fi Zmien l- Ordni (it-tieni u t-tielet parti), Il-Malti 1926; Id-Dwell f’Malta fi Zmien l-Inglizi (l-ewwel u t-tieni parti), Il-Malti 1927; Id-Dwell f’Malta fi Zmien l-Inglizi, Il-Malti 1929.

Giovanni Bonello: ‘Duelling in Malta’, The Sunday Times: October 1, 2000; October 8, 2000; October 15, 2000.

Robert Attard: ‘200 years ago Malta was a US naval base’, The Sunday Times, April 1, 2001 P. 65

1

 


 

 

Ikompli....

 
1
© Kottoner 98FM, 2011. All rights reserved.
1