Joseph Serracino writes about 'Fort St. Angelo''

Ritratt antik tal-Forti ta’ Sant’ Anglu, mahsub li ngibed minn bahri minn fuq bastiment tal-gwerra fl-1860 hajjarni nikteb dwar din il-forti storika li hi meqjusa barra l-isbah fortizza li ghandna fil-gzejjer taghna.

Nimmagina li kull turist li jzur il-Barrakka ta’ Fuq u jaghti harsa panoramika lejn il-Port il-Kbir, id-dehra potenti u majestuza tal-Forti Sant’ Anglu, mibni fil-ponta tal-Birgu, antikament maghruf bhala l-ghassies tal-port - minn mohhu jghaddilu l-hsieb, li dan il-port matul l-istorja tieghu, kemm il-darba serva ta’ arena ta’ glied qalil u mdemmi. Issib min, sfortunatament anke Maltin, li lil dan il-Forti jassocjah biss mat-taqbid li sar fuqu fl-Assedju l-Kbir ta’ l-1565, izda naccertakom li l-istorja tieghu hi eqdem hafna minn dik ir-rebha storika fuq il-Mislem.

L-istorici jghidulna li eluf ta’ snin ilu, fuq is-sit fejn illum hu mibni dan il-forti, il-Fenici kienu bnew tempju u ddedikawh lil Melitta, imsejha wkoll >ammuna (Astarte) jew Astaroth, aktar tard maghrufa mir-Rumani bhala Venere - alla ta’ l-imhabba. Fil-fatt, xi whud jahsbu li Melitta aktarx hu l-ewwel isem moghti lill-gzejjer Maltin.

Wara l-Fenici, ghall-habta ta’ 700 sena QK, il-gzejjer taghna ghaddew f’idejn il-Griegi u dawn bidlu l-isem ta’ Melitta ghall-Malet li bl-ilsien Grieg tfisser ghasel. Peress li l-Griegi kienu jippreferu jghammru fil-qalba tal-gzira milli fix-xtut tal-portijiet, huma bnew l-Imdina u dawwruha bis-swar. Jinghad li meta l-hakma ghaddiet f’idejn il-Kartaginizi, it-Tempju ta’ Melitta sar aktar maghruf fost il-gnus li jhaddan il-bahar Mediterran.

X’gara minn dan it-tempju fiz-zmien ir-Rumani jezistu hafna dubji u fehmiet , fosthom, jekk it-tempju ddedikat lill-Gunone li l-ghorrief rumani Tolomew u +icerun rreferew ghalih bhala tempju ghani hafna u meqjus fost l-aqwa tempji ta’ zmienhom kienx proprju dan it-tempju inkella tempju iehor li nstab f’tas-Silg.

Fis-sena 870 WK dawn il-gzejjer ghaddew f’idejn l-Gharab. Huma cekknu l-Imdina ghad-daqs kif nafuha llum, garrfu t-tempju Ruman u minfloku bnew torri u ghammruh bil-kanuni. Hawn min hu tal-fehma li parti mit-tempju Ruman kienet testendi ‘l barra mis-swar u tasal sal-bahar, waqt li partijiet ohra minnu huma mirduma taht is-swar tal-forti.

Meta fl-1090, dawn il-gzejjer waqghu f’idejn il-Kont Ruggieru, f’dan il-forti kienet thaffret kappella fil-blat u giet iddedikata lill-Madonna. Wara n-Normani, ghal kwazi 300 sena, il-gzejjer Maltin ghaddew f’idejn sidien fewdali.

Kien zmien fejn is-sistema tal-fewdu kienet komuni hafna fl-Ewropa. Bosta slaten kienu jikru jew ibieghu bcejjec kbar ta’ artijiet lin-nobbli taghhom, u dawn isiru s-sidien temporanji taghhom bil-jedd li jahkmu u jittaxxaw lill-popli f’ismu. Dan iz-zmien huwa maghruf bhala Zmien it-Tiranni, ghaliex bosta minn dawn is-sidien ghakksu kemm felhu lill-missirijietna, u kull min fettilu jiftah halqu kontrihom sab ruhu maqful fil-habs ta’ dan il-forti.

Fiz-zmien il-hakma ta’ l-Aragonizi dan it-torri gie mkabbar f’sura ohra, aktarx kwadra. Il-bini ta’ dan il-kastell qawwi f’ras dan il-promotorju u mghammar tajjeb bil-kanuni u suldati ghen hafna biex xi sajjieda, bdiewa u nies tas-snajja jersqu lejn dawn l-inhawi u jghammru qrib tieghu. B’hekk, fi ftit snin, dan il-villagg ckejken li kien maghruf bhala l-Burgo beda jikber u jitkattar bin-nies. Fl-1239 dan il-kastell kien issemma f’ittra li r-Re Federiku II kien baghat lill-kastellan li kien jiehu hsieb dan il-kastell.

Aktarx li l-isem ta’ Sant’ Anglu nghata minn Angelo de Melfi (1352) u li wara sar maghruf bhala Castrum Maris - Kastell magenb il-bahar. Bosta mis-sidien fewdali gabu s-suldati maghhom, ghamluh is-Sede taghhom u ghammruh bit-taghmir kollu tat-taqbid. Ma nehodhiex bi kbira, li maz-zmien anke Maltin gew ingaggati bhala suldati. Fl-istorja ta’ Malta jissemmew bosta sidien fewdali li haqru lill-poplu taghha, fosthom, l-aktar li jissemma hu l-Konti Gonsalvu Monroi (Aragoniz) li fl-1425 kien xtara l-gzejjer taghna ghal 30,000 Fjorin minghand Anton de Cardona, u wara li stabbilixxa ruhu fil-Kastell ta’ Sant’ Anglu bhala hakkiem ta’ dawn il-gzejjer beda jiggverna b’id tal-hadid.

Mal-wasla ta’ l-Ordni tal-Kavallieri fostna fl-1530, Sant’ Anglu waqa’ f’idejhom, ghamluh is-Sede taghhom, qatghuh mill-Birgu, sahhew is-swar u tellghu ohrajn godda u fi zmien de’ Homedes bnew il-kavallier fejn hemm il-qanpiena. Meta fit-18 ta’ Marzu 1571 il-kavallieri ttrasferew is-Sede taghhom ghall-belt Valletta, Sant’Anglu beda jintuza bhala l-habs ta’ l-Ordni.

Mal-wasla ta’ l-Inglizi fostna, Sant’ Anglu waqa’ f’idejhom, ghamluh bazi navali u baqa’ f’idejhom sa’ l-1979. Kien hemm zmien meta dan il-forti nghata l-isem ta’ HMS Egmont, izda fl-1938 inbidel l-isem u mill-gdid sar maghruf bhala HMS Fort St. Angleo. Minhabba r-rabta storika li dan il-Forti ghandu ma’ l-istorja ta’ pajjizna, niftakar li fi tfuliti, ta’ kull sena, f’nhar il-festa Nazzjonali tat-8 ta’ Settembru kien jinfetah ghall-pubbliku.

Niftakar lill-bahrin idawruna ma’ Sant’ Anglu u juruna l-postijiet storici li nsibu fih, bhall-Bir tas-Skieken, il-Guvi, il-Kappella tan-Nativita’ mhaffra fil-blat, il-Kappella ta’ Sant’ Anna hdejn it-turretta, il-qabar fejn indifnu l-qalbiena li mietu fl-Assedju l-Kbir u d-dar tal-Gran Mastru. Niftakar ukoll li fid-dahla tal-bieb kien hemm il-Pulena tal-bastiment Hiberia li llum tinsab fil-muzew Marittimu ta’ Birgu.

Fiz-zmien l-Inglizi, Sant’ Anglu kien mizmum tajjeb u nadif hafna, kien hemm diversi xtieli ta’ ward u sahansitra kienet tikber fih xitla li z-zerriegha taghha kienet forma ta’ salib tal-kavallieri. Xi whud kienu jghidu li din ix-xitla kienet tikber hemm biss, illum, din ix-xitla m’ghadhiex tezisti.

Niftakar li fis-snin 70 gieli attendejt ghal xi party familjari organizzat mill-ufficjali fl-Offices Mess u gieli f’dawn il-parties dawru xi film ukoll. Kienu jkunu laqghat sbieh u familjari, fejn hafna drabi d-diskors kien jaqa’ fuq l-ihirsa u l-hsejjes strambi li jinstemghu f’dawk l-inhawi matul il-lejl … insomma, dan kien zmien iehor imzewwaq b’hafna tifkiriet sbieh!

Mit-tluq ta’ l-Inglizi sal-lum, f’Sant’ Anglu saru diversi xoghlijiet ta’ tindif estensiv, restawr ta’ siti storici, manutenzjoni ta’ swar, twaqqiegh ta’ strutturi li nbnew ricenti kif ukoll installazzjoni ta’ sistema ta’ dwal biex jinxteghel wara nzul ix-xemx.

Il-Forti Sant’ Anglu huma monument storiku li bhalu ma ssib imkien fid-dinja. Il-hasra hi, li hafna Maltin u turisti li jzuru dan il-forti jilmentaw, li mhux biss ix-xoghol mixi bil-mod izda s-siti storici bhalma huma l-Kappella ta’ Sant’ Anna u d-dar tal-Gran Mastru ma jkunux jistghu jarawhom peress li jinsabu fil-parti ta’ fuq tal-forti li hi amministrata mill-Ordni ta’ San Gwann.