L-istorja glorjuza tal-gzejjer taghna taf il-bidu u s-sisien taghha, altru fil-Kottonera, medda ta’ art gmielha li hargu minnha tliet ibliet... Bormla, il-Birgu u l-Isla. Belt minnhom zgur li ma tikklassifikax mat-titlu ‘Il-Belt li ma jrid jaf biha hadd’. Dwar il-Bliet l-ohra nhalli lil min hu minn hemm biex isemma’ lehnu b’kitbietu, jekk u meta jhoss li ghandu jaghmel dan.

Ghaliex qed nikteb illi Bormla hija Belt li ma jrid jaf biha hadd? Se nkun qed nikteb dak kollu illi jigini f’mohhi dwar dan pajjizi biex, qabel xejn inqajjem il-kuxjenza – forsi – ta’ min ma jridx jaf biha, jew li raddilha tant ix-xejn (jew il-ftit) li ma haqqux il-grazzi tal-poplu taghha.

Nixtieq nibda kitbieti billi mmur daqsxejn lura fis-snin ta’ dil-belt ghaziza tal-Bormlizi, ghax se naraw flimkien kif f’medda ta’ftit snin, il-kultura ta’ dil-belt inbidlet mill-lejl ghan-nhar. U, allura tabilfors illi rrid insemmi lill-familjari tieghi biex min qieghed jaqra jkollu f’idejh dokumentazzjoni u mhux qlajjiet, jew x’wiehed sema’ u ivvinta.

Nannuwi bil-laqam – Il-Bugru – kellu familja gmielha f’din Bormla taghna. Uliedu x-xebbiet, kienu kotrana. Fl-inhawi ta' Fuq San Pawl kellu restaurant ta’ kobor notevoli. Uliedu x-xebbiet u ghadd iehor ta’ lavranti kienu jahdmu bla serhan f’dan ir-restaurant biex ilahhqu mad-domanda ta’ numru sabih ta’ haddiema, li kienu l-pijunieri tal-Bacir Nru. 1. Tant kienet kbira din id-domanda tal-haddiema tat-Tarzna illi hu nannuwi stess, bl-isem ta’ Salvu, fetah restaurant huwa wkoll fi Pjazza Gavino Gulia ta’ biswit il-bacir innifsu.

Dan qed niktbu biex wiehed jibni f’mohhu x’kienet tfisser Bormla ta’ dak iz-zmien ghac-cittadini taghha. U nixtieq inzid aktar ma’ dan kollu, li fih rabta soda mal-kultura ta’ dil-belt.

Perezempju l-hwienet fiz-zewg pjazez ewlenin kienu bil-bosta, u varji. Fuq quddiemnett, il-hanut ta’ Cordina li llum insibuh fil-Belt Valletta, kien izejjen l-inhawi ta’Bormla u kien imsemmi f’Malta ghas-servizz professjonali u ghall-prodott tieghu.

Mhux inqas minnu kien dak ta’ Sluta. Zewg dolceriji dawn, illi libbsu b'giehhom lil dil-belt Bormliza u ghollewlha isimha. Tawha identita’.

Is-swieq ta’ Bormla ghadhom fuq fomm kulhadd partikolarment dawk il-Bormlizi ta’ l-eta’ tieghi u anke aktar. Ftit minna jiftakru l-binja tal-Pitkalija, ahna u dehlin lejn l-Isla. Dwar din il-binja ghad irrid nespandi kitbieti aktar ‘il quddiem f’dawn l-artikli tieghi. Fuq kollox, kienet binja li l-konsumatur Bormliz sab bzonnijietu kotrana fiha.

Ghaliex qed nikteb dan kollu f’din l-introduzzjoni ghal kitbieti? Qed naghmel dan biex nistampa vizjoni f’mohh min ma jafx, ta’ Bormla ta’ snin ilu a paragun ta’ Bormla ta’ llum.

F’dik illi hija kultura, Bormla nbidlet radikalment. Il-popolari sfaxxa u nfirex. L-ismijiet li raddewlha l-gieh bdew jitnaqqru u rajna ‘l posthom jimtela’ b’min gieh Bormla ghalih, ma jfisser xejn. Gieh Bormla ghadda (u ghadu ghaddej) minn battalja qalila. Battalja illi hezzet il-pedamenti taghha.

Naturalment ukoll, kellna (u ghad ghandna) fattur principali fit-telfa kulturali ta’ dil-belt li darba kienet il-mimmi t’ghajnejn missirijietna.

Il-persunaggi u l-irjus li bnewlha isem u li sebhulha l-istorja taghha bdew jitnaqqru b’heffa sorprendenti b’detriment illi s-sahha kulturali ta’ beltna sofriet minn zbilanc illi Bormla ma rnexxiliex izzommu b’wiehed stabbli.

It-Tieni Gwerra Dinjija anqas ma ghenet lil Bormla f’dar-rigward. Dabbru rashom wisq fin-numru dawk illi jiena nikklassifikahom bhala ‘l-krema tal-pajjiz’ b’konsegwenza illi posthom beda jimtela minn bosta barranin (igifieri familji li ma twieldux hawn) illi, sfortunatament, mhux kulmin hadilhom posthom, onorana bil-‘grazzi’ tieghu. Anzi, naqra naqra beltna llum spiccat ‘il- Belt tal-Barranin’.

Il-maggoranza tal-popolin ta’ din beltna ta’ llum, rebah fuqna stess li tghammidna hawn. Fuqna, li lil beltna bzajna ghaliha u onorajniha. Fuqna, li minkejja din l-isfida ‘barranija’, li akkost ta’ kollox ma tridx tissieheb maghna u tilbes ilbiesna biex tiggedded il-kultura ta’ missirijietna, bqajna nisfidawhom b’wiccna minn quddiem – bla biza’ – ghaliex Bormla jimmeritaha kull gieh u unur, u ma haqqhiex il-faqar ta’ min hekk irid jaghzel li jghix hajtu.

Ma niddejjaqx nidentifikahom f’kitbieti lil dawn u nesponihom jekk inhoss li hekk ghandi naghmel dan.

Nikkonkludi kitbieti billi ninsisti nghid (kif ghamilt u ghadni naghmel) illi l-Kottonera tibda terfa’ rasha BISS meta XI DARBA jinqered minnha l-ballun politiku.